میدان نقش جهان
بازدیدها: 45

میدان نقش جهان اصفهان

ساخت این میدان نقش جهان نه در یک بازە زمانی کوتاه بلکه در طول چندین دهه و در دوران پادشاهی چندین پادشاه مهم صفوی صورت گرفت. به نحوی که بسیاری از حقایق تاریخی مرتبط با این موضوع، کشف یا تدوین نشده است. بررسی سیر شکل گیری میدان نقش جهان در این مقاله بر اساس نظم زمانی در چهار بخش زیر تنظیم شده است:

  • پیشینە میدان نقش جهان قبل از سلطنت شاه عباس کبیر
  • میدان نقش جهان در دورە سلطنت شاه عباس در قزوین
  • میدان نقش جهان در دورە سلطنت شاه عباس در اصفهان
  • میدان نقش جهان در دورە صفوی بعد از شاه عباس

میدان نقش جهان

محوطە میدان نقش جهان قبل از سلطنت شاه عباس

این میدان پیشینه ای قبل از شاه عباس ندارد، اما مکانی که این میدان در آن ساخته شده، مورد توجه سالطین پیش از شاه عباس بوده و دارای تاریخچه ای کهن است که به زمان سلجوقی برمیگردد. این محدوده در دورە سلجوقی، بخشی از باغات وسیعی بوده که مابین شهر در شمال و رودخانه و در جنوب شهر واقع بوده است. به عبارت دیگر در دوره سلجوقی، این باغات، حومە جنوبی شهر اصفهان را تشکیل میدادند و شهر دورە سلجوقی را که هستە اصلی آن در محدودە میدان کهنه بود، به رودخانه وصل می‌کردند.

در برخی از کتاب ها از جمله عالم آرای شاه اسماعیل، به باغ و عمارت های محل کنونی میدان نقش جهان اشاره شده که شاهد حوادث تاریخی از جمله سوزاندن محمد کره در قفس آهنین در محدوده نقش جهان اشاره شده است.

سلطنت شاه عباس در قزوین و شکل گیری عناصر اولیە میدان

شواهد تاریخی نشان دهنده که شاه عباس قزوین را به عنوان پایتخت موقت خود میدید و در همان زمانی که در قزوین حضور داشت مشغول انجام اقدامات لازم برای انتقال پایتخت به اصفهان بود. به همین دلیل در ده سالی که در قزوین بود، سفرهای متعددی به شهر اصفهان داشت و اقدامات عمرانی متفاوتی را برای زمینه سازی انتقال پایتخت به این شهر صورت داد.

  • ساخت سردر قیصریه

طبق متن نقاوه الاثار، اولین کلنگ های آبادانی میدان نقش جهان در دورە شاه عباس در سال ۹۹۹ ق در محدودە باغ نقش جهان بر زمین زده شده که همان احداث سردر قیصریه بوده و تسطیح میدان نقش جهان برای چوگان بازی و اسب تازی بوده است. با توجه به آنکه بازار کهن شهر و مرکز تجاری حکومتی (میدان کهنه) که مربوط به دوران سلجوقی بود، در قسمت شمال شرقی محدودە میدان جدید قرار داشت، ساخت سردر قیصریه به نوعی گواه بر تلاش برای شکل گیری اجزای اولیە میدان در مجاورت هستە قدیم شهر و بازار بوده است.

سردر قیصریه میدان نقش جهان

  • شکل گیری عالی قاپو

عمارت عالی قاپو در طی چندین مرحله از ساخت وساز به شکل کنونی امروز درآمده است. تا قبل از انتقال پایتخت به اصفهان این عمارت در مرحلە اول توسعە به صورت یک بنای دوطبقه در ابعاد تقریبی ۱۹ متر عرض در ۲۰ متر طول و ۱۳ متر ارتفاع ایجاد شده بوده است. (منظور طبقات اول و دوم از عمارت چندین طبقه در غرب ایوان ستوندار کنونی) که به عنوان دولتخانه و یا ورودی دولتخانه از آن استفاده میشده است. عالی قاپو تا سال ۱۰۰۲ق تا حد زیادی کامل شده است. بنابراین بعد از احداث قیصریه، عالی قاپو یا ورودی دولتخانە را داشته ایم.

عالی قاپو اصفهان

  • شکل گیری اولیە میدان نقش جهان

در سال ۱۰۰۴ق، محدودە کلی میدان تعیین شده و برای دست اندرکاران میدان مشخص شده بوده است که چه سطحی از مجموعە باغ نقش جهان در تصرف میدان جدید شهر قرار میگیرد و چه محدودهای از باغ نقش جهان خارج از محوطە میدان خواهد بود و بر این اساس شاه عباس تصمیم به ایجاد فضاهای سبز و احیای مجدد بخش هایی از باغ بزرگ نقش جهان میگیرد که شامل محوطه هایی در چهار گوشە زمین میدان میشد. این امر میتوانست اقدامی باشد
در راستای رفع اثرات تخریب باغ نقش جهان توسط فرهادبیگ که قبل از سلطنت شاه عباس در محدودە باغ نقش جهان صورت گرفته بوده است.

در خصوص بدنە محصور‌کنندە میدان که شامل بازار و حجره های پیرامون بوده که میدان در ابتدای دورە شاه عباس اول، یعنی زمانی که مرحلە اول ساخت خود را پشت سر میگذاشته، به صورت یک ردیف بازار در اطراف و یک رواق در مقابل خود بوده است.

 

میدان نقش جهان در دورە حکومت شاه عباس در اصفهان

صفهان در سال ۱۰۰۶ق در زمان پنجمین شاه صفوی، شاه عباس، پایتخت رسمی ایران شده و در بهار ۱۰۰۶ق مراسم جشن نوروز در کاخ باغ نقش جهان برپا میشود. این تاریخ تا پایان سلطنت شاه عباس را میتوان مهمترین دوره در تکمیل فرایند ساخت میدان نقش جهان دانست.

  • توسعە تجاری میدان نقش جهان و منطقە پیرامون آن

یکی از مهمترین اقدامات زیربنایی شاه عباس برای رونق اقتصادی بخش های تازە توسعه‌ یافتە شهر، تکمیل بخش های تجاری میدان نقش جهان و بازارهای متصل به آن بود. این فضا در حدود ۲۰۵ حجره و رواق در پیرامون داشت. میدان نقش جهان مجموعه ای کامل و مجهز با عملکردها و خدمات متنوع
و نیز امکانات رفاهی و منظره های زیبا و تفریحی بوده که دو ردیف بازار در پیرامون آن ایجاد شده بوده و حتی مجموعه از نظر فضای سبز و خدمات جانبی به مجموعە کاملی تبدیل شده بوده است.

  • ساخت مسجد شیخ لطف الله

تاریخ کتیبه های موجود در سردر و محراب مسجد بیانگر آن است که ساخت مسجد شیخ لطف الله در دو مرحلە جداگانه اتفاق افتاده است، در مرحلە
اول سردر ورودی و جلوخان مسجد همراه با توسعە بازار پیرامونی میدان در سال ۱۰۱۲ق ساخته و تکمیل شده است. این امر سیاست مناسبی برای تکمیل بدنه و نمای داخلی میدان بوده است تا در سال ۱۰۱۲ق که به قولی سال افتتاح رسمی میدان بوده یکپارچگی و پیوستگی لازم در بدنە میدان ایجاد گردد و در فرصت مناسب در آینده، بخش اصلی مسجد شامل شبستان یا گنبد خانە اصلی به همراه تزیینات مفصل آن، که تکمیل آن نیاز به زمان بیشتری
داشته، ساخته شود که این کار ۱۶ سال بعد یعنی در سال ۱۰۲۸ق به پایان رسید.

مسجد شیخ لطف الله

  • توسعە عالی قاپو

همان طور که اشاره شد، بنای عالی قاپو در مرحلە اول به صورت یک بنای دوطبقه بوده است. بعد از توسعە بازار در زمان شاه عباس، از این بنا با عنوان درگاه پنج طبقه یاد میشود. و آنچه در صفاهان جنت نشان احداث فرموده اند اولا در شهر مسجد جامع عالی واقع در جنوب میدان نقش جهان و مسجد دیگر در برابر درگاه دولتخانه در غایت زینت و صفا و مدرسه و دارالشفا و حمامات و قیصریه و بازارگاه دور میدان مع بالاخانها و کاروانسراهای
عالی و درگاه پنج طبقه دولتخانه و خیابان موسوم به چهارباغ که بعد از گذشت چند سال، طبقات دیگری روی عمارت عالی قاپو ایجاد شده و بنا به صورت پنج طبقه درآمده است.

  • مسجد جامع عباسی

بعد از صدور فرمان ساخت سردر قیصریه، بدنە میدان، کاخ عالی قاپو و مسجد شیخ لطف الله، شاه عباس دستور ساخت مسجدجامع عباسی را صادر کرد. میتوان چند علت را برای ساخت مسجدجامع عباسی در مراحل نهایی طرح میدان در نظر گرفت: اول آنکه عملکرد مسجد به عنوان مسجدجامع می طلبید که زمینه و بستر و بافت اطراف مسجد به حدی از توسعه و جمعیت رسیده باشد که بنای مسجدجامعی جدید را در خود منطقی بنمایاند و قابل رقابت با
مسجدجامع عتیق که در بافت کهن و پررونق قدیم شهر بود باشد؛ دوم اینکه گستردگی و عظمت طرح این مسجدبه دلیل وسعت نیروی کار و هزینه های زیاد بهتر بود در دوره هایی که شاه عباس از اقتدار و ثروت بیشتری برخوردار بود صورت گیرد و سال های بعد از ۱۰۲۰ق که شاه عباس از جنگ با عثمانیان و ازبکان رهایی یافته و ثبات نسبی در منطقه ایجاد شده بود، بهترین فرصت را برای تحقق این طرح عظیم به وجود آورد.

مسجد جامع عباسی اصفهان

میدان نقش جهان در دورە صفوی بعد از شاه عباس

شاه عباس در طول حیاتش نتوانست ساخت میدان نقش جهان را به طور کامل به پایان برساند و به همین دلیل، تکمیل برخی اجزای میدان در زمان پادشاهان بعد از او صورت گرفت که در ادامه شرح کامل داده میشود.

  • تکمیل ساخت مسجدجامع عباسی

بخشی از عملیات ساختمانی به ویژه تزیین مسجد در زمان جانشین شاه عباس یعنی شاه صفی ادامه داشته است. از جمله این شواهد میتوان به کتیبە مورخ سال ۱۰۳۹ق در محوطە زیر گنبد غربی و کتیبە مورخ ۱۰۴۰ق در ایوان غربی اشاره کرد. اما شاهد مهم تاریخی در ارتباط با عملیات
ساختمانی مسجد، شعری است که بر درب نقره‌کوب ورودی اصلی مسجد نقش بسته است.

  • تکمیل ساخت کاخ عالی قاپو

همان طور که اشاره شد، تا قبل از تکمیل نهایی کاخ عالی قاپو، این کاخ عمارتی پنج طبقه به شکل مکعب مستطیل کشیده بود که همچون مسجد شیخ لطف الله، ورودی آن در پس جلوخانی مابین دو دهانە متصل به بازار طرفین بود و از بر میدان عقب نشسته بود. تالار ستوندار جلویی در زمان شاه عباس دوم و در مدت زمان کوتاهی در فاصلە سال های ۱۰۵۳ تا ۱۰۵۴ق صورت گرفت.

  • ساخت عمارت ساعت

عمارت ساعت ساختمانی است که به طور موقت در زمان شاه عباس دوم در کنار عناصر اصلی چهارگانه میدان ساخته و بعد از مدتی برچیده شد. مکان این ساختمان طبق اسناد تاریخی در جانب جنوبی مسجد شیخ لطف الله بوده است. عمارت ساعت تنها به دلایل خاص در یک دوره برای خوشایند شاه عباس دوم در گوشه ای از میدان ساخته شده است. تاورنیه نیز از این عمارت در سفرنامە خود در زمان شاه سلیمان یاد کرده است. این بنا در دوره های بعد به عنوان عنصر الحاقی و بی تناسب با ترکیب کلی میدان تخریب شده است؛ به نحوی که در اسناد تاریخی مربوط به دورە قاجار، هیچ نشانی از این بنا دیده نمیشود.


 

ارسال نظر

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.